Số lượng chỗ học công lập hạn chế trong khi nhu cầu của phụ huynh và học sinh ngày càng cao là lý do chính khiến kỳ thi lớp 10 tại một số địa phương căng thẳng hơn thi đại học.
Hà Nội, Quảng Ninh nằm trong nhóm có tỷ lệ học sinh đỗ lớp 10 công lập thấp nhất cả nước
Năm 2025, trong số hơn 1,1 triệu thí sinh thi tốt nghiệp THPT, có 852.000 thí sinh đăng ký xét tuyển vào đại học. Số thí sinh trúng tuyển là 773.200, tức tương đương với khoảng 70%.
Trong khi đó, tỷ lệ thí sinh trúng tuyển lớp 10 công lập hàng năm tại nhiều tỉnh thành ít khi vượt qua mốc 70%.
Hà Nội là một trong những địa phương có tỷ lệ vào lớp 10 công lập thấp nhất cả nước. Năm học 2026-2027, toàn thành phố có khoảng 147.000 học sinh lớp 9 nhưng chỉ 81.448 em có suất vào lớp 10 công lập, tương đương 55,4%. Hơn 65.000 em còn lại sẽ học tư thục, học nghề hoặc có hướng đi riêng.
Số học sinh không được vào công lập của Hà Nội cao hơn tổng số học sinh lớp 9 của tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập (gồm 3 tỉnh cũ là Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam), đồng thời cao gấp 3 lần tổng số học sinh lớp 9 của tỉnh Quảng Ninh.
Cách đây 10 năm (năm học 2015-2016), tỷ lệ học sinh Hà Nội được vào lớp 10 công lập là 66,7%. Con số này từng đạt 70,9% vào năm học 2016-2017 và nhiều năm liên tiếp duy trì quanh ngưỡng 63-66%.
Thí sinh thi lớp 10 tại Hà Nội (Ảnh: Hải Long).
Tuy nhiên, từ năm học 2022-2023 đến nay, tỷ lệ tuyển sinh công lập liên tục giảm dưới mốc 60%. Năm nay, con số 55,4% trở thành mức thấp nhất trong một thập kỷ.
Diễn biến này phản ánh rõ áp lực dân số cơ học tăng nhanh trong khi tốc độ mở rộng quy mô trường lớp công lập không theo kịp. Sau 10 năm, số học sinh lớp 9 của Hà Nội tăng thêm khoảng 66.000 em nhưng chỉ tiêu lớp 10 công lập chỉ tăng khoảng 27.000.
Tuy nhiên, Hà Nội không phải địa phương có tỷ lệ học công lập thấp nhất. Quảng Ninh - tỉnh có tăng trưởng GRDP cao nhất cả nước - cũng chỉ có khoảng 50,3% học sinh được học lớp 10 công lập năm học tới. Ngay cạnh Hà Nội là Bắc Ninh, sau sáp nhập, địa phương này cũng chỉ có 59% học sinh được học lớp 10 công lập.
Cần phát triển mô hình trung học nghề
TS Sái Công Hồng, nguyên Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học (Bộ GD&ĐT), nhận định, kỳ thi lớp 10 tại một số địa phương đã vượt ra khỏi tính chất của một kỳ thi chuyển cấp thông thường. Gốc rễ của vấn đề nằm ở cấu trúc hệ thống giáo dục khi trường công chưa theo kịp nhu cầu thực tế, còn phân luồng sau THCS vẫn chưa hiệu quả.
Theo TS Hồng, tại các địa phương có tốc độ phát triển kinh tế cao, số lượng học sinh tăng nhanh ngoài dự báo trong khi trường THPT công lập chưa được mở rộng tương ứng dẫn tới khoảng cách lớn giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng.
“Phần lớn phụ huynh vẫn đặt mục tiêu vào trường công lập vì học phí thấp hơn, môi trường ổn định và niềm tin vào chất lượng giáo dục. Khi hơn 100.000 học sinh cùng dồn vào một “cánh cửa” không đủ rộng, áp lực là điều khó tránh khỏi”, ông Hồng nói.
Ông Nguyễn Văn Lực, nguyên giáo viên Trường THCS Trịnh Phong (Diên Khánh, Khánh Hòa), đưa thêm một góc nhìn khác, đó là sự chênh lệch chất lượng giữa các trường THPT khiến học sinh đổ dồn về một số trường điểm, gia tăng áp lực tuyển sinh cục bộ.
“Trong khi có những trường số lượng đăng ký thấp hơn chỉ tiêu thì nhiều trường khác lại có tỷ lệ chọi cực lớn. Chính sự không đồng đều về chất lượng đào tạo khiến áp lực thi vào lớp 10 công lập ở các đô thị, đặc biệt là trường chuyên, trường điểm, trở nên căng thẳng hơn cả thi đại học”, ông Lực nhận định.
Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học đề xuất, bên cạnh việc mở rộng trường lớp công lập, các địa phương có thể nghiên cứu mô hình xét tuyển kết hợp đánh giá năng lực để giảm áp lực thi cử.
TS Sái Công Hồng cũng cho rằng cần đẩy nhanh phát triển mô hình trường trung học nghề - loại hình vừa được bổ sung vào cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân - nhằm tạo thêm lựa chọn học tập cho học sinh sau THCS và giảm áp lực dồn vào lớp 10 THPT.
Theo ông, điểm khác biệt của mô hình này là học sinh vừa được học văn hóa phổ thông, vừa được đào tạo nghề ngay từ sớm thay vì tách biệt hoàn toàn giữa học văn hóa và học nghề như trước đây. Điều này giúp học sinh có thể linh hoạt lựa chọn tiếp tục học lên cao hoặc tham gia thị trường lao động với kỹ năng nghề nghiệp cụ thể.
"Lâu nay, nhiều phụ huynh vẫn có tâm lý nếu không vào THPT công lập là thất học, trong khi thực tế nền kinh tế đang rất cần lực lượng lao động kỹ thuật chất lượng cao. Nếu các trường trung học nghề được đầu tư bài bản, có đầu ra tốt, được xã hội nhìn nhận đúng giá trị thì áp lực vào lớp 10 sẽ giảm đáng kể", TS Hồng nhận định.
Theo vị chuyên gia, phân luồng chỉ hiệu quả khi học sinh và phụ huynh thực sự nhìn thấy cơ hội nghề nghiệp, thu nhập và khả năng phát triển lâu dài từ giáo dục nghề nghiệp, thay vì coi đây là lựa chọn "bất đắc dĩ" sau một kỳ thi nhiều áp lực.
Theo Hoàng Hồng/ dantri.com.vn