Mùa tuyển sinh đại học năm 2026, một số trường đại học không còn diện tuyển thẳng thí sinh đạt giải Khoa học kỹ thuật cấp quốc gia mà chỉ chọn tuyển thẳng học sinh giỏi, khiến nhiều trường, học sinh và phụ huynh băn khoăn. Lý do vì đâu?
Trong nhiều năm qua, việc học sinh đạt giải tại Cuộc thi Khoa học kỹ thuật (KHKT) cấp quốc gia được tuyển thẳng vào đại học từng được xem là một chính sách khuyến khích nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông. Tuy nhiên, gần đây đã xuất hiện đề xuất và xu hướng “bỏ” hoặc thu hẹp diện tuyển thẳng này ở một số trường đại học lớn. Điều đó làm dấy lên nhiều tranh luận: liệu đây có phải bước lùi đối với giáo dục STEM hay là một sự điều chỉnh cần thiết để bảo đảm công bằng và chất lượng tuyển sinh?
Ảnh: Website Bộ GD-ĐT
Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới đề xuất bỏ tuyển thẳng là vấn đề đánh giá năng lực cá nhân. Theo giải thích của một số trường đại học như Trường Đại học Ngoại thương, đặc thù của cuộc thi KHKT là nhiều dự án được thực hiện theo nhóm, trong khi tuyển sinh đại học cần đánh giá năng lực của từng cá nhân một cách độc lập. Có những đề tài gồm 2–5 học sinh tham gia, nhưng mức độ đóng góp của từng người lại rất khó xác định. Vì vậy, nếu tất cả thành viên đều được tuyển thẳng thì có thể dẫn tới sự thiếu công bằng với những thí sinh khác phải cạnh tranh bằng điểm thi.
Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng chất lượng của một số dự án KHKT chưa thực sự phản ánh năng lực nghiên cứu khoa học ở mức đủ để tuyển thẳng đại học. Trong thực tế, không ít đề tài được thực hiện với sự hỗ trợ rất lớn từ giáo viên, phụ huynh hoặc chuyên gia bên ngoài. Một số tranh cãi trên mạng xã hội và diễn đàn học thuật từng đặt nghi vấn về tính xác thực hoặc mức độ “đóng góp thật” của học sinh trong các dự án nghiên cứu. Điều này khiến dư luận đặt câu hỏi: liệu giải thưởng KHKT có còn là thước đo đáng tin cậy cho năng lực học thuật cá nhân hay không?
Ngoài ra, việc tuyển sinh đại học hiện nay cũng đang thay đổi theo hướng chuẩn hóa và minh bạch hơn. Bộ Giáo dục và Đào tạo trong các năm gần đây đã nhiều lần điều chỉnh quy chế tuyển sinh nhằm giảm tình trạng “xét tuyển sớm”, hạn chế quá nhiều cơ chế đặc cách và tăng tính cạnh tranh công bằng giữa các thí sinh. Trong xu hướng đó, việc thu hẹp diện tuyển thẳng từ giải KHKT được xem như một bước nhằm đưa mọi thí sinh về cùng một mặt bằng đánh giá.
Tuy nhiên, đề xuất bỏ tuyển thẳng thí sinh đạt giải KHKT cũng tạo ra nhiều lo ngại. Trước hết, chính sách tuyển thẳng từng là động lực lớn thúc đẩy học sinh tham gia nghiên cứu khoa học từ sớm. Khi phần thưởng đầu ra bị giảm giá trị, nhiều học sinh có thể không còn mặn mà với các dự án nghiên cứu vốn đòi hỏi thời gian và công sức lớn hơn nhiều so với luyện thi thông thường. Điều này có nguy cơ ảnh hưởng tới phong trào STEM và khả năng phát hiện tài năng khoa học trẻ.
Hơn nữa, nghiên cứu khoa học khác với các kỳ thi học sinh giỏi truyền thống. Một học sinh có thể không xuất sắc trong việc giải đề thi lý thuyết, nhưng lại có tư duy sáng tạo, khả năng ứng dụng công nghệ hoặc giải quyết vấn đề thực tiễn rất tốt. Nếu chỉ dựa vào điểm thi chuẩn hóa, hệ thống tuyển sinh có thể bỏ sót những học sinh có tố chất nghiên cứu và đổi mới sáng tạo – những yếu tố rất quan trọng trong nền kinh tế tri thức hiện đại.
Vì vậy, thay vì “bỏ hoàn toàn”, nhiều chuyên gia cho rằng cần điều chỉnh cách sử dụng giải KHKT trong tuyển sinh. Một số trường hiện nay chuyển từ tuyển thẳng sang cộng điểm ưu tiên hoặc xét kết hợp hồ sơ năng lực. Đây có thể là giải pháp dung hòa: vừa ghi nhận thành tích nghiên cứu khoa học, vừa bảo đảm thí sinh vẫn phải đáp ứng năng lực học thuật cơ bản.
Nhìn chung, đề xuất bỏ tuyển thẳng đối với học sinh đạt giải Cuộc thi Khoa học kỹ thuật quốc gia xuất phát từ nhu cầu bảo đảm công bằng, minh bạch và đánh giá đúng năng lực cá nhân trong tuyển sinh đại học. Tuy nhiên, nếu thực hiện cứng nhắc, chính sách này cũng có thể làm suy giảm động lực nghiên cứu khoa học ở học sinh phổ thông. Do đó, điều quan trọng không phải là “bỏ hay giữ” một cách tuyệt đối, mà là xây dựng cơ chế tuyển sinh cân bằng giữa thành tích nghiên cứu, năng lực cá nhân và sự công bằng đối với toàn bộ thí sinh.
Thanh Xuân