Cùng mang tên Công nghệ thông tin, Marketing, Logistics hay Quản trị kinh doanh nhưng sinh viên học ở những trường khác nhau có thể có chương trình học, thời lượng thực hành, môi trường nghề nghiệp và năng lực đầu ra rất khác nhau. Sự khác biệt này xuất phát từ đâu và người học dựa vào đâu để lựa chọn?
Mỗi mùa tuyển sinh, thí sinh thường đứng trước hàng chục lựa chọn cho cùng một ngành. Tên ngành có thể giống nhau, mã ngành có thể tương đồng, thời gian đào tạo đều khoảng 3,5-4 năm, nhưng chương trình học và trải nghiệm tại các trường lại không hoàn toàn giống nhau.
Bài viết trên Tuổi Trẻ (“Cùng ngành, sao học trường này lại khác nhiều với trường kia?” ngày 21/9/2026) đặt vấn đề từ một câu hỏi của học sinh: nếu cùng tốt nghiệp một ngành, cùng một trình độ, liệu sinh viên ở những trường khác nhau có thực sự đạt những năng lực cơ bản giống nhau? Tác giả Phùng Quán cho rằng sự khác biệt giữa các trường là cần thiết bởi mỗi cơ sở có thế mạnh, điều kiện và định hướng đào tạo riêng. Tuy nhiên, theo ông, “điều đáng quan tâm hơn là thống nhất ở đầu ra”. Đây cũng là điểm mấu chốt khi nhìn vào câu chuyện cùng ngành nhưng học trường này lại khác trường kia.
Học sinh lớp 12 tham gia một chương trình tư vấn hướng nghiệp tuyển sinh năm 2026. Ảnh TSHN
Mỗi trường có quyền tạo dấu ấn riêng, nhưng sinh viên phải đạt được những năng lực cốt lõi
Giáo dục đại học hiện nay không đi theo hướng buộc mọi trường phải sử dụng một chương trình giống nhau. Các trường có không gian để thiết kế chương trình phù hợp với sứ mạng, thế mạnh, nguồn lực và định hướng phát triển.
Thông tư 74/2026/TT-BGDĐT vừa được ban hành cũng tiếp tục hoàn thiện danh mục ngành đào tạo các trình độ của giáo dục đại học, quy định rõ tên và mã ngành trong hệ thống đào tạo. Văn bản có hiệu lực từ ngày 12-10-2026.
Nhưng tên ngành chỉ là điểm bắt đầu. Ví dụ, cùng đào tạo Công nghệ thông tin, một trường có thể dành nhiều học phần cho trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an toàn thông tin; trường khác tập trung vào kỹ thuật phần mềm, hệ thống thông tin hoặc ứng dụng công nghệ trong kinh doanh.
Với Marketing, một chương trình có thể thiên về quản trị thương hiệu, nghiên cứu thị trường; chương trình khác tập trung mạnh vào digital marketing, thương mại điện tử, dữ liệu khách hàng và truyền thông số.
Ở Logistics, sự khác biệt có thể nằm ở mức độ đào sâu quản trị chuỗi cung ứng, vận tải, kho bãi, xuất nhập khẩu, công nghệ logistics hay phân tích dữ liệu.
Những khác biệt này không nhất thiết là bất cập. Ngược lại, đây chính là cách các trường tạo ra thế mạnh riêng và đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau của thị trường lao động.
Vấn đề nằm ở chỗ: sự khác biệt nên bắt đầu từ đâu và kết thúc ở đâu?
Một chương trình có thể tổ chức học phần khác chương trình khác, tăng thực hành hoặc nghiên cứu, đưa doanh nghiệp tham gia ở mức độ khác nhau, mở những hướng chuyên sâu khác nhau. Nhưng sinh viên khi tốt nghiệp vẫn cần đạt được những năng lực cốt lõi của ngành mà mình theo học.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng với học sinh lớp 12. Các em thường nhìn thấy trước hết là tên ngành, điểm chuẩn, học phí và những vị trí việc làm được giới thiệu trong thông tin tuyển sinh. Trong khi đó, việc đọc và so sánh hàng chục học phần, chuẩn đầu ra của nhiều chương trình là điều không dễ.
Theo quan điểm được nêu trong bài viết trên Tuổi Trẻ của Phùng Quán, hướng nghiệp không nên chỉ dừng ở việc giúp học sinh chọn một cái tên ngành, mà cần đi xa hơn: chương trình đó học gì, thực hành bao nhiêu, tốt nghiệp phải làm được gì và sinh viên các khóa trước đang làm công việc gì.
Vì thế, khi hai trường cùng đào tạo một ngành, điều phụ huynh cần so sánh trước tiên không phải là tên gọi mà là chương trình đào tạo và chuẩn đầu ra.
Chương trình có bao nhiêu học phần chuyên ngành? Bao nhiêu thời lượng thực hành? Có đồ án, dự án hay khóa luận? Sinh viên được chọn chuyên ngành sâu từ năm nào? Ngoại ngữ và công nghệ được tích hợp ra sao? Chuẩn đầu ra yêu cầu những kỹ năng nào?
Những câu hỏi này cho thấy rõ hơn sinh viên sẽ được đào tạo thành người như thế nào sau 3,5-4 năm.
Cơ sở vật chất, giảng viên và doanh nghiệp tạo ra khoảng cách về trải nghiệm
Nếu chương trình đào tạo quyết định sinh viên cần học gì, thì đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và môi trường thực tế quyết định phần lớn việc sinh viên được học như thế nào.
Cùng một học phần về lập trình, một lớp có thể chủ yếu làm bài tập theo giáo trình; lớp khác có thể được giao xây dựng một sản phẩm phần mềm hoàn chỉnh.
Cùng học Logistics, một sinh viên có thể học chủ yếu qua bài giảng; sinh viên ở chương trình khác có cơ hội tham quan kho hàng, cảng, trung tâm phân phối, làm bài toán quản trị chuỗi cung ứng hoặc thực tập tại doanh nghiệp.
Với các ngành kỹ thuật, phòng thí nghiệm, xưởng thực hành và thiết bị có thể quyết định đáng kể đến thời lượng sinh viên được “làm thật”. Với CNTT, đó có thể là hệ thống máy tính, phần mềm chuyên ngành, phòng lab và môi trường phát triển sản phẩm. Với Marketing hay kinh doanh, dữ liệu thị trường, dự án doanh nghiệp và các bài toán thực tế lại có vai trò khác.
Vì vậy, cùng một số tín chỉ nhưng trải nghiệm học tập chưa chắc giống nhau. Đội ngũ giảng viên cũng tạo ra khác biệt. Ngoài bằng cấp, cần xem xét chuyên môn, hoạt động nghiên cứu, kinh nghiệm nghề nghiệp và mức độ tham gia của giảng viên vào các dự án thực tế. Một giảng viên có kinh nghiệm doanh nghiệp có thể đưa vào lớp những tình huống mà giáo trình không thể cập nhật hết.
Doanh nghiệp là mắt xích tiếp theo. Một trường có thể công bố nhiều đối tác, nhưng điều quan trọng hơn là sinh viên có thực sự được hưởng lợi từ những mối liên kết này hay không. Doanh nghiệp tham gia góp ý chương trình? Cử chuyên gia giảng dạy? Cung cấp đề tài? Nhận sinh viên thực tập? Tham gia đánh giá dự án? Tuyển dụng sinh viên sau khi tốt nghiệp?
Đây là những câu hỏi có giá trị hơn việc chỉ nhìn vào số lượng logo doanh nghiệp xuất hiện trong tài liệu tuyển sinh.
Bởi năng lực nghề nghiệp không chỉ hình thành từ việc hoàn thành các học phần. Bài viết trên Tuổi Trẻ cũng lưu ý rằng có những năng lực chỉ hình thành khi người học được làm, mắc lỗi, sửa chữa và trải nghiệm đủ lâu. Từ đó, cần phân biệt giữa hoàn thành đủ tín chỉ và thực sự hình thành năng lực nghề nghiệp.
Điều này cũng đặt ra câu chuyện về thời gian đào tạo. Một chương trình ngắn hơn không mặc nhiên kém chất lượng, cũng như chương trình dài hơn không tự động bảo đảm chất lượng cao hơn. Câu hỏi quan trọng là khoảng thời gian đó có đủ để người học đạt được những năng lực mà chương trình đã cam kết hay không.
Vì vậy, khi so sánh hai trường cùng ngành, phụ huynh nên nhìn vào toàn bộ “hệ sinh thái đào tạo”: chương trình học, giảng viên, cơ sở vật chất, thực hành, doanh nghiệp và chuẩn đầu ra.
Từ góc độ người học, điều cần tìm không phải là một chương trình giống hoàn toàn chương trình của trường khác. Sự khác biệt về định hướng đào tạo vẫn cần được duy trì để các trường phát huy thế mạnh.
Nhưng cùng với quyền tự chủ đó là yêu cầu về minh bạch thông tin và trách nhiệm về đầu ra.
Một sinh viên chọn ngành cần biết rõ mình sẽ học gì, được thực hành ra sao, tiếp xúc với môi trường nghề nghiệp ở mức nào và sau khi tốt nghiệp phải đạt được những năng lực nào.
Nói cách khác, các trường có thể khác nhau ở con đường đào tạo, nhưng người học cần có cơ sở để biết đích đến của từng chương trình là gì.
Đó cũng là điều giúp học sinh chuyển từ việc “chọn một cái tên ngành” sang lựa chọn một chương trình đào tạo phù hợp với năng lực, điều kiện và mục tiêu nghề nghiệp của mình.