Cơ cấu lựa chọn môn thi năm 2026 cho thấy nhiều tín hiệu đáng suy nghĩ về định hướng học tập và nguồn nhân lực tương lai của VN.
Khoa học xã hội vẫn áp đảo
Các môn khoa học xã hội (KHXH) tiếp tục chiếm ưu thế áp đảo khi lịch sử tăng từ 42,85% năm 2025 lên 46,64% năm 2026, còn giáo dục kinh tế và pháp luật tăng từ 21,22% lên 23,27%. Địa lý giảm từ 42,4% xuống còn 36,67%, nhưng vẫn xếp thứ 2 trong các môn tự chọn.
Nhóm khoa học tự nhiên (KHTN) tuy có tín hiệu tích cực là sự chuyển dịch sang các môn STEM nhưng chuyển biến còn khiêm tốn. Vật lý tăng nhẹ, từ 30,4% lên 31,84%. Các môn công nghệ và tin học đều tăng, cho thấy học sinh (HS) bắt đầu quan tâm hơn đến lĩnh vực công nghệ số và kỹ thuật, dù tỷ lệ vẫn còn rất thấp. Tuy nhiên hóa học giảm từ 21,17% xuống 20,75% còn sinh học giảm từ 6,0% xuống 5,74% - mức rất thấp đối với môn học nền tảng của công nghệ sinh học, khoa học sự sống, sinh học lượng tử trong thế kỷ 21.
Học sinh lớp 12 tại TP.HCM trong giờ học tiếng Anh. Năm nay số thí sinh đăng ký dự thi ngoại ngữ giảm đáng kể. Ảnh: Đào Ngọc Thạch
Đáng chú ý, ngoại ngữ chỉ còn 28,39% thí sinh (TS) lựa chọn - một con số gây nhiều suy nghĩ trong bối cảnh VN đặt mục tiêu hội nhập quốc tế sâu rộng và đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Khi hơn 70% HS không chọn thi ngoại ngữ, khoảng cách giữa khát vọng hội nhập và thực tế học tập đang bộc lộ ngày càng rõ.
Nhìn tổng thể, cơ cấu chọn môn năm 2026 cho thấy nhiều HS vẫn ưu tiên chiến lược "dễ học, dễ thi" hơn là các môn nền tảng cho khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế.
Xu hướng "né" KHTN - công nghệ giai đoạn 2021-2025
Giai đoạn 2021-2025 là thời kỳ đặc biệt của kỳ thi tốt nghiệp THPT khi vừa vượt qua tác động của Covid-19, vừa chuyển tiếp sang Chương trình GDPT 2018. Đến nay, kỳ thi đã ổn định hơn về tổ chức và công nghệ, nhưng cũng bộc lộ rõ nhiều thách thức về chất lượng giáo dục, định hướng nguồn nhân lực và khoảng cách học tập giữa các vùng miền.
Một trong những tín hiệu đáng lo ngại nhất của giai đoạn 2021-2025 là xu hướng HS nghiêng mạnh sang các môn KHXH trong lựa chọn tổ hợp thi.
Tỷ lệ TS chọn các môn KHXH luôn cao hơn KHTN trong nhiều năm qua. Năm 2021, tỷ lệ chọn KHXH là 53,38%, KHTN là 33,85%; năm 2022 lần lượt là 55,53% và 31,94%; năm 2023 là 55,30% và 31,52%. Đến năm 2024, khoảng cách tiếp tục nới rộng với khoảng 63% TS chọn KHXH và 37% chọn KHTN. Đặc biệt, tại một số tỉnh miền núi, tỷ lệ này lên tới 90% và 10%.
Năm 2025, khi kỳ thi chỉ còn hai môn bắt buộc là toán, ngữ văn và hai môn tự chọn, các môn lịch sử, địa lý và giáo dục kinh tế và pháp luật vẫn chiếm tỷ lệ lựa chọn áp đảo.
Tỷ lệ tốt nghiệp cao nhưng chất lượng chưa đồng đều
Giai đoạn 2021-2025, kỳ thi tốt nghiệp THPT có tỷ lệ tốt nghiệp duy trì ở mức rất cao, bình quân khoảng 98,93% mỗi năm, nhiều năm vượt 99%. Tuy nhiên, đằng sau con số 99% ấy vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn.
Đó là khoảng cách chất lượng giáo dục giữa các vùng miền vẫn rất rõ rệt. Trong khi nhiều địa phương có phổ điểm khá cao và tỷ lệ điểm giỏi tăng mạnh, không ít tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn về điều kiện dạy học, cơ sở vật chất và chất lượng đội ngũ nên kết quả thi còn thấp, như Lào Cai, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Điện Biên, Đắk Lắk, Lai Châu, Cao Bằng, Sơn La…
Một con số đáng chú ý là khoảng cách điểm trung bình giữa hai nhóm địa phương. Tính bình quân 5 năm, 10 tỉnh, thành phố có điểm cao nhất đạt khoảng 6,85, trong khi 10 địa phương thấp nhất chỉ 5,99 điểm, chênh gần 0,9 điểm.
Khoảng cách này phản ánh sự phân tầng chất lượng giáo dục theo vùng miền. Trong chu kỳ 5 năm, mức chênh dao động: 2021 là 0,75 điểm; 2022 là 0,89; 2023 là 0,91; 2024 là 0,96; và 2025 giảm còn 0,77.
Đặc biệt, năng lực ngôn ngữ học thuật của HS đồng bào dân tộc thiểu số đang là rào cản lớn đối với chất lượng giáo dục vùng khó. Điều này ảnh hưởng không chỉ đến các môn KHXH, mà còn là khả năng tiếp cận kiến thức KHTN và công nghệ.
Một dấu ấn nổi bật của giai đoạn này là chuyển đổi số được thúc đẩy mạnh mẽ. Hầu hết TS đăng ký dự thi trực tuyến; việc truyền đề thi đã được mã hóa qua đường thông tin bảo mật của cơ yếu Chính phủ; dữ liệu thi, xét tuyển và đối sánh kết quả được số hóa đồng bộ hơn trước, góp phần giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm chi phí và tăng tính minh bạch.
Đề thi cũng từng bước chuyển từ kiểm tra ghi nhớ kiến thức sang đánh giá năng lực vận dụng theo định hướng Chương trình GDPT 2018, góp phần thúc đẩy đổi mới dạy học trong nhà trường phổ thông.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện phục vụ 3 mục tiêu: xét tốt nghiệp; cung cấp dữ liệu tuyển sinh đại học - giáo dục nghề nghiệp; và đánh giá chất lượng dạy và học. Năm 2025, xét tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp vẫn chiếm hơn 50% số TS nhập học, cho thấy các trường đại học vẫn đặt niềm tin lớn vào kỳ thi này. Tuy nhiên, cùng với xu hướng tự chủ tuyển sinh, nhiều trường đã mở rộng các phương thức linh hoạt và tổ chức kỳ thi riêng như đánh giá năng lực, đánh giá tư duy để chọn người học phù hợp hơn.
Giải pháp cho giai đoạn 2026-2030
Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2021-2025 đã đạt nhiều thành tựu quan trọng nhưng chưa thể giải quyết toàn bộ những vấn đề của giáo dục phổ thông. Vì vậy, giai đoạn 2026-2030 cần tập trung vào những giải pháp căn cơ hơn.
Trước hết, cần tiếp tục đổi mới kiểm tra - đánh giá theo hướng đánh giá năng lực thực tiễn thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ. Việc ra đề cần gắn với yêu cầu HS biết vận dụng kiến thức, giải quyết vấn đề và tư duy liên môn.
Cùng với đó, cần tăng cường hướng nghiệp và phân luồng HS sau THCS, THPT. Một nền giáo dục hiện đại không thể để mọi HS cùng chạy vào một hướng là đại học.
Đặc biệt, cần nghiên cứu mô hình thi và cấp bằng trung học nghề cho HS theo chương trình trung học nghề nhằm tạo động lực phân luồng hiệu quả hơn sau THCS, nâng cao chất lượng đầu vào THPT.
Đối với giáo dục vùng khó, vấn đề không chỉ nằm ở cơ sở vật chất mà còn ở chất lượng đội ngũ giáo viên và năng lực ngôn ngữ học thuật của HS. Muốn thu hẹp khoảng cách vùng miền, cần chính sách đủ mạnh để thu hút giáo viên giỏi đến vùng sâu, vùng xa.
Cuối cùng, chuyển đổi số cần được đẩy mạnh hơn nữa, trong đó có lộ trình tổ chức thi trên máy tính từ sau năm 2027. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật thi cử mà còn là bước đi cần thiết để giáo dục tiến gần hơn với xu hướng đánh giá hiện đại của thế giới.
Theo Hồ Sỹ Anh/Thanh Niên