Tại sao ngành Vi mạch bán dẫn cần nhiều nhân lực? nhiều trường ĐH đang “ồ ạt” mở ngành tuyển sinh, liệu sinh viên ra trường có thất nghiệp?

Trong kỷ nguyên số, nơi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa định hình mọi lĩnh vực đời sống, ngành vi mạch – bán dẫn đã vươn lên trở thành nền tảng cốt lõi của toàn bộ hệ sinh thái công nghệ. Không chỉ đơn thuần là một ngành công nghiệp kỹ thuật cao, bán dẫn còn mang ý nghĩa chiến lược về kinh tế, chính trị và an ninh quốc gia. Đối với Việt Nam, sự phát triển của ngành này không chỉ là cơ hội, mà còn là một yêu cầu tất yếu nếu muốn bứt phá khỏi mô hình tăng trưởng truyền thống.

Ngành “xương sống” của toàn bộ nền kinh tế số hiện đại

Vi mạch bán dẫn là thành phần không thể thiếu trong mọi thiết bị điện tử, từ điện thoại thông minh, máy tính cá nhân đến xe điện, hệ thống viễn thông 5G, vệ tinh, vũ khí hiện đại, robot hay các ứng dụng trí tuệ nhân tạo... Mỗi con chip (tức Vi mạch, gọi tắt là IC – Integrated Circuit), dù nhỏ bé, lại chứa hàng tỷ transistor (là bóng bán dẫn - một linh kiện bán dẫn chủ chốt trong điện tử, dùng để khuếch đại hoặc chuyển mạch tín hiệu điện), đóng vai trò như “bộ não” xử lý và điều khiển toàn bộ hệ thống.

Chính vì vậy, ngành bán dẫn thường được ví như “dầu mỏ của thế kỷ 21”. Nếu dầu mỏ từng là động lực của nền kinh tế công nghiệp, thì chip bán dẫn chính là nguồn năng lượng của nền kinh tế số. Quốc gia nào kiểm soát được công nghệ bán dẫn sẽ nắm giữ lợi thế vượt trội trong cạnh tranh toàn cầu.

Việt Nam phấn đấu đến năm 2030, đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực đại học trở lên phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn. Ảnh: baochinhphu.vn

Cấu trúc và xu hướng của thị trường bán dẫn toàn cầu

Ngành bán dẫn toàn cầu được tổ chức thành một chuỗi giá trị phức tạp gồm nhiều công đoạn: thiết kế chip (hiện Mỹ đang dẫn đầu), sản xuất wafer (tấm bán dẫn silicon – thị trường của Đài Loan, Hàn Quốc), đóng gói – kiểm thử (chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á) và cuối cùng là tích hợp vào sản phẩm. Mỗi công đoạn lại do các quốc gia và doanh nghiệp khác nhau chi phối, tạo nên một mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau.

Trong những năm gần đây, thị trường này chứng kiến ba xu hướng lớn. Thứ nhất là sự bùng nổ nhu cầu do trí tuệ nhân tạo và điện toán hiệu năng cao thúc đẩy. Thứ hai là sự gia tăng vai trò của chip trong các ngành truyền thống như ô tô, năng lượng và sản xuất công nghiệp. Thứ ba, và quan trọng nhất, là yếu tố địa chính trị khi các cường quốc cạnh tranh gay gắt để kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn.

Những biến động này đã dẫn đến việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, mở ra cơ hội cho các quốc gia mới nổi tham gia sâu hơn vào ngành vi mạch bán dẫn như Việt Nam

Thị trường bán dẫn Việt Nam: Vị trí hiện tại và tiềm năng

Tại Việt Nam, ngành bán dẫn vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển nhưng quy mô thị trường liên tục tăng trưởng với tốc độ cao hơn nhiều ngành công nghiệp truyền thống. Nhờ sự có mặt của các “ông lớn” như Intel (nhà máy kiểm tra và lắp ráp lớn nhất toàn cầu), Samsung (điện tử, chip nhớ gián tiếp) và Foxconn (chuỗi cung ứng), Amkor… Việt Nam đang tập trung ở các khâu lắp ráp điện tử, đóng gói - kiểm thử (ATP) và tham gia một phần nhỏ trong thiết kế chip. Sự hiện diện của các tập đoàn công nghệ lớn này đã giúp Việt Nam từng bước tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, vị trí của Việt Nam hiện nay chủ yếu nằm ở các khâu trung và hạ nguồn (lắp ráp, đóng gói và kiểm thử), những công đoạn có giá trị gia tăng thấp hơn so với thiết kế hay sản xuất chip tiên tiến. Dù vậy, đây vẫn là bước đi cần thiết, bởi hầu hết các quốc gia phát triển trong ngành đều bắt đầu từ những mắt xích này trước khi tiến lên các khâu có giá trị cao hơn.

Trong bức tranh toàn cầu, Việt Nam ngoài vai trò như một trung tâm sản xuất và hậu cần, hỗ trợ cho các cường quốc công nghệ, thì sự dịch chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc, nhằm giảm thiểu rủi ro địa chính trị (Mỹ - Trung), đã tạo ra một “cửa sổ cơ hội” cho Việt Nam.

Lợi thế của Việt Nam nằm ở chi phí lao động cạnh tranh, vị trí địa lý thuận lợi và môi trường chính trị ổn định. Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất của Việt Nam là chưa làm chủ được công nghệ lõi và phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp nước ngoài. Điều này đặt ra một bài toán chiến lược: làm thế nào để chuyển từ “công xưởng gia công” sang “trung tâm công nghệ”?

Ảnh minh họa

Xác định tầm quan trọng chiến lược

Ngành bán dẫn có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung trên nhiều phương diện. Trước hết, đây là chìa khóa để nâng cấp chuỗi giá trị nền kinh tế. Trong khi các ngành như dệt may hay lắp ráp điện tử chỉ tạo ra giá trị gia tăng thấp, thì bán dẫn nằm ở đỉnh cao của chuỗi giá trị công nghệ.

Thứ hai, vi mạch, bán dẫn có tác động lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ nền kinh tế. Sự phát triển của ngành này sẽ thúc đẩy phát triển nhanh các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh, công nghiệp 4.0 và cả quốc phòng công nghệ cao, bởi Không có chip thì sẽ không có kinh tế số.

Cuối cùng, việc phụ thuộc hoàn toàn vào chip nhập khẩu đặt ra rủi ro lớn về an ninh công nghệ. Hiện tại điện thoại Samsung sản xuất tại VN nhưng cần chip nhập khẩu, dù có xe điện VinFast nhưng vẫn cần hàng trăm chip/xe hay có nhà máy thông minh nhưng vẫn phải cần MCU (vi điều khiển), cảm biến nhập khẩu. Do đó, phát triển năng lực nội tại trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn là một yêu cầu mang tính chiến lược lâu dài của nước ta.

Cần rất nhiều nhân lực ngành vi mạch bán dẫn

Đây chính là một “nút thắt” của Việt Nam hiện nay nếu muốn phát triển năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực này vì số lượng kỹ sư trước nay còn rất hạn chế so với nhu cầu thực tế và mục tiêu phát triển thành ngành mũi nhọn trong tương lai. Theo các số liệu từ năm 2025, Việt Nam có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và khoảng 7.000–8.000 kỹ sư làm việc trong các khâu đóng gói, kiểm thử, vật liệu và thiết bị bán dẫn. Tổng cộng, ngành hiện có khoảng 15.000 kỹ sư, chưa kể khoảng 10.000 kỹ thuật viên. Mặc dù con số này đã tăng so với trước, nhưng phần lớn sự gia tăng đến từ các chương trình đào tạo chuyển đổi ngắn hạn từ các ngành gần như điện tử, viễn thông hay công nghệ thông tin. Điều này cho thấy nền tảng nhân lực vẫn còn mỏng và chưa thực sự vững chắc, đặc biệt ở nhóm chuyên gia có kinh nghiệm sâu.

Một đặc điểm đáng chú ý là lực lượng lao động trong ngành còn khá trẻ, đa số có dưới 5 năm kinh nghiệm. Số kỹ sư có kinh nghiệm từ 5–10 năm trở lên chiếm tỷ lệ nhỏ, dẫn đến thiếu hụt đội ngũ có khả năng dẫn dắt các dự án lớn và phức tạp. Bên cạnh đó, chất lượng nhân lực cũng chưa đáp ứng tốt yêu cầu của ngành. Nhiều kỹ sư còn hạn chế về kỹ năng thực hành, thiếu kinh nghiệm với các công nghệ hiện đại, cũng như yếu về kỹ năng mềm như quản lý dự án, làm việc nhóm hay giải quyết vấn đề. Điều này khiến doanh nghiệp phải đầu tư thêm thời gian và chi phí để đào tạo lại, làm giảm hiệu quả sản xuất và cạnh tranh.

Trong khi đó, nhu cầu nhân lực lại đang tăng rất nhanh. Chỉ trong vòng hai năm, số doanh nghiệp thiết kế vi mạch tại Việt Nam đã tăng từ khoảng 40 lên gần 60 công ty. Ở lĩnh vực sản xuất, đóng gói và kiểm thử, số doanh nghiệp cũng tăng gấp đôi, với sự tham gia của nhiều tập đoàn lớn trong và ngoài nước. Các doanh nghiệp không chỉ mở rộng quy mô mà còn liên tục tuyển dụng kỹ sư, cho thấy nhu cầu nhân lực ngày càng lớn. Tốc độ tăng trưởng của ngành bán dẫn tại Việt Nam hiện đạt khoảng 15–17% mỗi năm, cao hơn mức trung bình toàn cầu (10–12%), tạo ra một thị trường lao động đầy tiềm năng.

Không chỉ dừng lại ở nhu cầu trong nước, ngành bán dẫn còn mang tính toàn cầu rất cao. Các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ hay các nước châu Âu đều đang thiếu hụt kỹ sư bán dẫn. Nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đã chủ động hợp tác với Việt Nam để đào tạo và tuyển dụng nhân lực. Có nơi sẵn sàng tài trợ học phí, cung cấp học bổng và tạo điều kiện làm việc lâu dài cho sinh viên Việt Nam sau khi tốt nghiệp. Điều này cho thấy nguồn nhân lực bán dẫn của Việt Nam không chỉ phục vụ thị trường nội địa mà còn có thể tham gia thị trường lao động quốc tế.

Trước nhu cầu lớn đó, Chính phủ Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo khoảng 50.000 kỹ sư bán dẫn, với định hướng dài hạn có thể lên đến 100.000 nhân lực. Để hiện thực hóa mục tiêu này, hệ thống giáo dục đại học đã có sự chuyển biến mạnh mẽ. Tính đến năm 2024, gần 30 trường đại học đã mở ngành hoặc chuyên ngành liên quan đến vi mạch bán dẫn, với tổng chỉ tiêu tuyển sinh khoảng 10.000 sinh viên mỗi năm và tiếp tục tăng trong các năm tới. Bên cạnh đào tạo chính quy, các khóa đào tạo ngắn hạn kéo dài vài tháng cũng được triển khai nhằm chuyển đổi nhanh nguồn nhân lực từ các ngành gần.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của đào tạo cũng kéo theo nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là chất lượng đào tạo chưa đồng đều. Nhiều trường vẫn thiếu cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm và trang thiết bị phục vụ thực hành. Chương trình đào tạo còn nặng về lý thuyết, trong khi sinh viên ít có cơ hội tiếp cận với các dự án thực tế. Ngoài ra, đội ngũ giảng viên đạt chuẩn quốc tế còn hạn chế, khiến việc truyền đạt kiến thức chuyên sâu gặp khó khăn. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp vì thế vẫn còn khá lớn.

Để khắc phục những hạn chế này, Việt Nam đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Chính phủ đã ban hành chương trình phát triển nguồn nhân lực bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến 2050, trong đó có kế hoạch xây dựng bốn phòng thí nghiệm trọng điểm cấp quốc gia và hàng loạt phòng thí nghiệm cấp cơ sở. Đồng thời, việc tăng cường hợp tác quốc tế, gửi giảng viên đi đào tạo ở nước ngoài, cũng như liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp đang được đẩy mạnh. Một số mô hình đào tạo kết hợp đã cho thấy hiệu quả tích cực, với tỷ lệ cao sinh viên được tuyển dụng ngay sau khi tốt nghiệp.

Liệu có “khủng hoảng thừa” nhân lực trong tương lai?

Với nhu cầu nhân lực cao hiện nay, nhiều trường đại học cao đẳng đang “ồ ạt” đào tạo, vậy liệu có nguy cơ “thừa nhân lực”? Trong ngắn hạn, câu trả lời là không đáng lo. Với nhu cầu lớn từ cả trong nước và quốc tế, cùng tốc độ phát triển nhanh của ngành, nguồn nhân lực hiện nay vẫn chưa đủ để đáp ứng. Thậm chí, ngay cả khi đạt mục tiêu 50.000 kỹ sư vào năm 2030, Việt Nam vẫn có thể chưa đáp ứng hết nhu cầu thị trường.

Tuy nhiên, về dài hạn, nguy cơ dư thừa cục bộ là có thể xảy ra nếu việc đào tạo không đi kèm với kiểm soát chất lượng. Ngành bán dẫn đòi hỏi nguồn nhân lực trình độ cao, đặc biệt ở các vị trí thiết kế, nghiên cứu và phát triển. Nếu đào tạo ồ ạt nhưng thiếu chiều sâu, có thể xảy ra tình trạng “thừa số lượng nhưng thiếu chất lượng”. Do đó, bài toán không phải là đào tạo bao nhiêu người, mà là đào tạo như thế nào để đáp ứng đúng nhu cầu của thị trường.

Ngoài ra, Việt Nam cũng đang chú trọng đào tạo song song cả kỹ sư và kỹ thuật viên để tránh tình trạng mất cân đối. Tuy nhiên, định hướng dài hạn là tham gia vào phân khúc giá trị cao của chuỗi cung ứng, đòi hỏi tỷ lệ lớn nhân lực có trình độ sau đại học. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Tóm lại, nhu cầu nhân lực ngành vi mạch bán dẫn tại Việt Nam là rất lớn và sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới. Dù có sự bùng nổ trong đào tạo, nguy cơ “khủng hoảng thừa” trong ngắn hạn là rất thấp. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, Việt Nam cần tập trung nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường gắn kết với doanh nghiệp và đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đội ngũ giảng viên. Chỉ khi giải quyết tốt những vấn đề này, Việt Nam mới có thể tận dụng hiệu quả cơ hội và khẳng định vị thế trong ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu.

Châu Khang Hạ