Một mặt, Bộ GD-ĐT tuyên bố chấm bài thi ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 theo tinh thần đáp án mở, mặt khác lại xây dựng một đáp án chấm thi theo cách thiên về 'truyền thống'.
Đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2026 tuy có một số bất hợp lý nhưng có nhiều đổi mới rất đáng ghi nhận. Việc đổi mới đề thi tạo điều kiện cho việc triển khai hoạt động dạy học và đánh giá ngày càng đúng hướng. Tuy nhiên, ngay sau khi Bộ GD-ĐT công bố đáp án, bao gồm cả hướng dẫn chấm và rubric (bảng tiêu chí đánh giá được xây dựng với các mức độ cụ thể) chấm phần viết thì "lộ trình đổi mới" có vẻ chững lại.
Thí sinh trong phòng thi môn ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh Nhật Thịnh
Đáp án phần đọc hiểu: bước đi đúng hướng
Đáp án và hướng dẫn chấm (gọi chung là đáp án) phần đọc hiểu khá tốt. Câu 1, câu 2, câu 3 có các mức: đúng hoàn toàn, đúng một phần, sai. Câu 4 cho phép "thí sinh (TS) có thể nêu luận điểm theo cách khác". Có thể coi đây là "điểm sáng". Tuy nhiên có một điểm đáng chú ý, đáp án câu 4 xác định luận đề: "Công nghệ in ấn là nhân tố quyết định vận mệnh của các quốc gia". Việc xác định luận đề này không phải là không có cơ sở. Tuy vậy, TS có thể xác định luận đề theo hướng khác, chẳng hạn: "Sự nhân bản và phổ biến tri thức nhờ công nghệ in ấn đã làm thay đổi tiến trình phát triển của các quốc gia"; "Công nghệ nhân bản tri thức có khả năng làm thay đổi vận mệnh của các quốc gia"; hoặc "Sự phổ biến của tri thức là động lực phát triển văn minh"… Vì vậy, đáp án câu 4 cần mở hơn nữa.
Với câu 5, tuy đáp án có chỗ vẫn còn tư duy phân mảnh, quy định trả lời ý 1: 0,25, ý 2: 0,75, ý 3: 0,25 nhưng nhìn chung đáp án cũng có độ mở tối thiểu để giám khảo có thể chấm bài một cách linh hoạt.
Đáp án phần viết: những giới hạn của bước chuyển đổi
Rubric đoạn văn gồm: Nội dung kiến thức (1,25 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,5 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,25 điểm). Đây là cấu trúc hợp lý, tiến bộ. Tuy nhiên, phần giải pháp được quy thành 6 ý nhỏ. Rubric này đang pha trộn giữa rubric và đáp án chi tiết.
Rubric bài nghị luận văn học là phần đáng bàn nhất. Về mặt tích cực, tương tự rubric chấm đoạn văn, ở đây, rubric đã cố gắng chia thành: Nội dung kiến thức (2,5 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,75 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,75 điểm). Nhưng vấn đề lớn nhất là rubric vẫn bám rất chặt vào một đáp án quy định chi tiết đến 21 ý. Như vậy, đây thực chất là đáp án đánh giá bài thi có viết đủ các ý của đáp án hay không.
Điều đáng lo hơn là những TS xuất sắc có thể bị điểm thấp. Chẳng hạn, có TS phân tích rất hay và sâu sắc hình tượng lá như biểu tượng của sự chuyển hóa vật chất, cái chết không phải kết thúc, triết lý tái sinh của sự sống. Nhưng không nói quy luật vòng đời hoặc cống hiến làm nên ý nghĩa tồn tại.
Cách chấm theo rubric cần hướng tới
Một rubric đúng nghĩa phải là công cụ đánh giá chất lượng thực hiện nhiệm vụ. Nói cách khác, rubric không trả lời câu hỏi: "TS phải viết những ý gì?" mà trả lời: "Bài viết tốt đến mức nào?". Vì vậy, nếu được thiết kế lại, có thể theo phương án sau:
Đối với câu viết đoạn (2 điểm). Đáp án chỉ nên viết: TS có thể đề xuất nhiều giải pháp khác nhau nhằm hình thành đội ngũ các nhà đổi mới sáng tạo, doanh nhân công nghệ người VN có tầm ảnh hưởng lớn. Các giải pháp có thể xuất phát từ cá nhân, giáo dục, gia đình, xã hội, chính sách nhà nước hoặc môi trường đổi mới sáng tạo. Chấp nhận những cách triển khai khác nhau nếu phù hợp, có lý lẽ và bằng chứng thuyết phục.
Rubric mới có thể gồm các tiêu chí sau: Tiêu chí 1: Hiểu vấn đề (0,5), trong đó mức 0,5 xác định đúng yêu cầu nghị luận; mức 0,25 hiểu một phần; mức 0 lạc đề.
Tiêu chí 2: Lập luận và phát triển ý (1,0). Mức 1,0: Quan điểm rõ, lý lẽ và dẫn chứng hợp lý, triển khai thuyết phục. Mức 0,75: Có lập luận nhưng còn đơn giản. Mức 0,5: Ý rời rạc. Mức 0,25: Rất sơ sài. Mức 0: Không có lập luận.
Tiêu chí 3: Diễn đạt (0,25): không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt (dùng từ, đặt câu, liên kết đoạn văn).
Tiêu chí 4: Sáng tạo (0,25): góc nhìn mới, lập luận độc đáo.
Hướng dẫn chấm phần viết đối với môn ngữ văn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 theo phương pháp rubric
Đối với câu nghị luận văn học (4 điểm). Đây là phần cần thay đổi mạnh nhất. Đáp án không nên nêu các ý nhỏ như hiện nay mà chỉ nên gợi ý những hướng tiếp cận có thể chấp nhận.
Chẳng hạn, về nội dung, TS có thể tập trung vào phân tích hình tượng những chiếc lá, mạch cảm xúc, quan hệ giữa chiếc lá và chú bé, triết lý nhân sinh, giá trị biểu tượng. Về nghệ thuật, cũng không nên quay lại lối liệt kê cho đủ các biện pháp nghệ thuật rồi ngầm yêu cầu TS phải phân tích đủ các yếu tố đó.
TS có thể lựa chọn và phân tích một hoặc một số phương diện sau: cấu tứ và tổ chức mạch cảm xúc của bài thơ; nghệ thuật xây dựng hình tượng thơ (hình tượng những chiếc lá, hình tượng chú bé); giá trị biểu tượng của hình ảnh thơ; nghệ thuật lựa chọn điểm nhìn và chủ thể trữ tình; ngôn ngữ thơ (từ ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, âm thanh); biện pháp tu từ; giọng điệu và sắc thái cảm xúc của bài thơ; sự kết hợp giữa yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảm và triết lý… Tập trung vào những điểm nổi bật của một tác phẩm văn học là cách mà các nhà phê bình văn học thường làm và cũng là cách mà chúng ta vẫn thường hướng dẫn cho học sinh khi thực hành phân tích tác phẩm văn học. Những phân tích tinh tế, sâu sắc mới thể hiện năng lực phân tích văn học thực sự, chứ không phải viết cho đủ ý theo hình dung của người làm đáp án.
Hướng dẫn chấm phần viết đối với môn ngữ văn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 theo phương pháp rubric
Rubric mới có thể có các tiêu chí sau: Tiêu chí 1: Hiểu văn bản: Mức 1,0: Hiểu đúng nội dung cốt lõi, xác định được trọng tâm bài thơ; Mức 0,75: Hiểu cơ bản; Mức 0,5: Hiểu phiến diện; Mức 0: Hiểu sai.
Tiêu chí 2: Phân tích và diễn giải (1,5). Đây phải là tiêu chí chiếm trọng số điểm lớn nhất. Mức 1,5: Lựa chọn được chi tiết tiêu biểu, phân tích sâu; chỉ ra được ý nghĩa của hình ảnh, ngôn ngữ, cấu tứ. Mức 1,0: Có phân tích nhưng còn thiên về kể lại. Mức 0,5: Chủ yếu mô tả. Mức 0: Không phân tích.
Tiêu chí 3: Đánh giá và kết nối. Mức 0,75: Có nhận xét, đánh giá; có khả năng khái quát; có liên hệ hợp lý. Mức 0,5: Có nhưng còn đơn giản. Mức 0: Không có.
Tiêu chí 4: Tổ chức bài viết và lập luận (0,5). Đánh giá bố cục; mạch lập luận; tính liên kết. Mức 0,5: Bố cục rõ, lập luận mạch lạc. Mức 0,25: Còn rời rạc. Mức 0: Thiếu tổ chức.
Tiêu chí 5: Ngôn ngữ (0,25). Mức 0,25: không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt (dùng từ, đặt câu, liên kết đoạn văn). Mức 0: nhiều lỗi chính tả, lỗi diễn đạt.
Chấm văn theo rubric: Chúng ta đang ở đâu trên lộ trình đổi mới ?
Nhìn chung, đáp án chấm thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2026 cho thấy có một bước chuyển rất đáng ghi nhận. Nhóm chuyên gia có chủ ý chuyển từ đóng sang mở; từ chấm đếm ý sang rubric; từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy là đây chỉ mới là bước chuyển tiếp, chưa phải là điểm đến cuối cùng.
Chúng tôi chia sẻ với những khó khăn trong việc triển khai chấm bài theo rubric đúng nghĩa trong điều kiện VN hiện nay. Rào cản lớn nhất không nằm ở kỹ thuật xây dựng rubric mà ở quá trình tổ chức thực hiện. Đánh giá theo kiểu mới chỉ được thực hiện thành công dựa trên nền tảng là năng lực thực tế của giáo viên. Vì vậy, Bộ GD-ĐT cần đầu tư nhiều hơn cho công tác tập huấn giám khảo. Để giải quyết tận gốc vấn đề, cần cập nhật chương trình và nâng cao hơn nữa chất lượng đào tạo giáo viên ngữ văn ở các trường đại học sư phạm.
Rubric không chỉ là công cụ của đánh giá mà còn là tín hiệu gửi tới giáo viên và học sinh về điều gì được coi trọng trong dạy học. Nếu chúng ta muốn đi tiếp con đường đánh giá năng lực mà Chương trình GDPT 2018 đã lựa chọn thì trong những năm tới phần cần đổi mới căn bản, toàn diện không chỉ đề thi mà cả cách xây dựng rubric cho phần viết.