Sự xuất hiện nhanh chóng của AI, xe tự hành, robot, bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu mới... đang tạo ra những vị trí việc làm mà chương trình đào tạo truyền thống chưa kịp đáp ứng. Từ chỗ chủ yếu tuyển dụng sinh viên sau khi tốt nghiệp, doanh nghiệp đang muốn tham gia sâu hơn vào quá trình xác định nhu cầu, xây dựng chương trình và đào tạo nhân lực.
Tại Diễn đàn hợp tác nhà trường - doanh nghiệp năm 2026 với chủ đề “Kết nối đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghệ mới nổi”, diễn ra ngày 28/9 tại Trường ĐH văn Lang TP.HCM, hơn 300 đại biểu từ gần 100 cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng và gần 60 doanh nghiệp đã trao đổi trực tiếp về nhu cầu nhân lực, yêu cầu kỹ năng và khả năng đặt hàng đào tạo. Diễn đàn do Bộ GD-ĐT chủ trì.
GS.TS. Lê Quân - Thứ trưởng Bộ GD - ĐT chia sẻ tại Diễn đàn. Ảnh VLU
Doanh nghiệp đưa ra “đề bài” cho trường
Một trong những ví dụ cụ thể được nêu tại diễn đàn là nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp đang phát triển xe tự hành, xe máy điện, máy bay không người lái và robot sản xuất thông minh.
Theo ông Đinh Vĩnh Cường, Chủ tịch Tập đoàn 365 Group, để phát triển một chiếc xe tự hành, doanh nghiệp cần nhiều vị trí chuyên môn mới như kỹ sư AI nhận thức, kỹ sư bản đồ HD và định vị, kỹ sư mô phỏng kiểm thử, kỹ sư nhúng và robotics, vận hành viên từ xa, chuyên viên an ninh mạng, pháp chế và kiểm định, kỹ thuật viên hệ thống tích trữ điện năng và sạc.
Điều đáng chú ý là doanh nghiệp không chỉ nêu nhu cầu tuyển dụng mà đặt vấn đề trực tiếp với các trường về việc cùng đào tạo đội ngũ này. Theo doanh nghiệp, nhân lực cho những công nghệ mới không thể chỉ được đào tạo theo một chuyên môn hẹp mà cần khả năng làm việc liên ngành, giải quyết nhiều vấn đề trong cùng một hệ thống và có năng lực ngoại ngữ.
Đây cũng là sự thay đổi trong cách nhìn về quan hệ giữa đại học và doanh nghiệp. Theo định hướng được Bộ GD-ĐT đưa ra tại diễn đàn, doanh nghiệp có thể tham gia từ khâu xác định nhu cầu nhân lực, đặt hàng, góp ý xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, hướng dẫn thực hành - thực tập đến nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ.
Với các ngành đang thay đổi nhanh như AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu mới hay các lĩnh vực công nghiệp mới, cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng bởi khoảng cách giữa thời điểm một công nghệ xuất hiện và thời điểm chương trình đào tạo được cập nhật có thể khiến nhà trường chậm hơn nhu cầu thực tế.
Phiên tọa đàm và thảo luận toàn thể về các nội dung hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo, phát triển nguồn nhân lực. Ảnh VLU
Sinh viên phải được học từ bài toán thật
Từ phía nhà trường, vấn đề không chỉ nằm ở việc mở thêm ngành hay học phần mới mà còn ở cách tổ chức đào tạo.
Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Lê Quân cho rằng sinh viên cần được tham gia hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu và các dự án với doanh nghiệp ngay trong quá trình học, đồng thời phát triển năng lực tự học và học tập chủ động. Một câu hỏi được đặt ra tại diễn đàn là vì sao mỗi năm có nhiều sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc nhưng doanh nghiệp vẫn phản ánh một bộ phận chưa đáp ứng yêu cầu công việc.
Từ thực tế của Trường ĐH Văn Lang, PGS-TS Trần Thị Mỹ Diệu cho rằng sinh viên hiện vẫn có thể được học qua giảng đường, phòng thí nghiệm, xưởng thực hành, bài tập mô phỏng rồi thực tập tại doanh nghiệp, nhưng điểm thiếu là cơ hội tiếp cận dữ liệu thật, bài toán thật và công nghệ thật của doanh nghiệp.
Theo thông tin của Văn Lang, trong năm học 2025-2026, trường hợp tác với hơn 1.450 doanh nghiệp; 234 lượt doanh nghiệp tham gia giảng dạy và xây dựng chương trình đào tạo cùng 105 mentor. Tuy nhiên, chính nhà trường cũng chỉ ra rằng không phải doanh nghiệp nào cũng có chương trình đào tạo thực tập sinh, trong khi việc phối hợp để đưa bài toán thực tế vào quá trình học vẫn còn khoảng trống.
Vì vậy, hợp tác nhà trường - doanh nghiệp đang được đặt lại theo hướng không chỉ “đào tạo - tuyển dụng”, mà tiến tới cùng xây dựng chương trình, cùng tổ chức học tập và cùng đánh giá năng lực người học.
Tại diễn đàn, đại diện một số trường cũng nêu những vướng mắc về cơ chế đặt hàng đào tạo, giảng viên từ doanh nghiệp, học kỳ doanh nghiệp, thương mại hóa nghiên cứu và sử dụng chung nguồn lực giữa trường đại học với doanh nghiệp. Đây là những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ nếu muốn biến các thỏa thuận hợp tác thành chương trình đào tạo cụ thể.
Từ ký kết hợp tác đến “đặt hàng” nhân lực
Một điểm đáng chú ý của diễn đàn năm nay là chương trình kết nối bàn tròn giữa trường đại học và doanh nghiệp (U2B). Tại đây, hai bên trao đổi trực tiếp về nhu cầu nhân lực, khả năng đặt hàng và đáp ứng đặt hàng đào tạo, thực tập, tuyển dụng, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Có khoảng 15 thỏa thuận hợp tác được ký kết trực tiếp tại diễn đàn, tạo cơ sở để những nội dung trao đổi về nhu cầu nhân lực được chuyển thành các chương trình hợp tác cụ thể.
Bộ GD-ĐT xác định trong mối liên kết này, cơ quan quản lý giữ vai trò kiến tạo môi trường và hoàn thiện chính sách; nhà trường tổ chức đào tạo, nghiên cứu và phát triển tri thức; doanh nghiệp xác định nhu cầu, tham gia đào tạo và tiếp nhận nhân lực. Mục tiêu là thu hẹp khoảng cách giữa những gì sinh viên được học và những gì doanh nghiệp thực sự cần.
Theo đại diện Bộ GD-ĐT, với những nhu cầu nhân lực cụ thể được doanh nghiệp nêu ra, các bên cần tiếp tục làm rõ vị trí việc làm, tiêu chuẩn công việc và năng lực người học phải đạt được. Đây là cơ sở để nhà trường có thể xây dựng hoặc điều chỉnh chương trình đào tạo thay vì chỉ dựa vào dự báo chung về thị trường lao động.
Trong bối cảnh AI và các công nghệ mới đang làm thay đổi cả nội dung công việc lẫn cách thức tổ chức sản xuất, việc doanh nghiệp tham gia sâu vào đào tạo cũng đặt ra yêu cầu mới đối với sinh viên. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, người học phải có năng lực số, ngoại ngữ, khả năng thích ứng, giải quyết vấn đề và kinh nghiệm làm việc với những bài toán thực tế.
Như vậy, câu chuyện “doanh nghiệp đặt hàng trường đào tạo nhân lực” không đơn thuần là mở thêm một ngành học mới. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách xác định đầu ra: doanh nghiệp cần người làm được việc gì, sinh viên phải đạt năng lực nào và nhà trường cùng doanh nghiệp sẽ tạo cơ hội để người học hình thành năng lực đó ra sao.