Trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện, phát triển vượt bậc đã làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp và việc làm toàn cầu. Thực tế này khiến học sinh, sinh viên phải thay đổi tư duy chọn nghề và cả trong học tập.
"Hãy bắt đầu và tập trung từ chính bản thân"
Bà Võ Thị Bích Thủy, Giám đốc Dịch vụ Tuyển dụng nhân sự cấp cao miền Nam, Manpower Việt Nam (ManpowerGroup), cho rằng trong bối cảnh thị trường lao động biến động mạnh và nhiều ngành nghề thay đổi nhanh chóng, lời khuyên quan trọng nhất dành cho học sinh (HS) khi chọn ngành là: hãy bắt đầu và tập trung từ chính bản thân mình trước - yếu tố này rất quan trọng, chiếm tỷ trọng lớn trong quyết định nghề nghiệp, sau đó mới nhìn ra thị trường.
Bà Bích Thủy nhấn mạnh: "Các em nên chọn ngành dựa trên những yếu tố mang tính "lõi" của bản thân, như sở thích, giá trị cá nhân, năng lực tự nhiên, thế mạnh, kỹ năng nổi trội và điều mình muốn theo đuổi lâu dài. Những yếu tố này mới là nền tảng bền vững, giúp các em phát triển sự nghiệp trong thời gian dài mà không bị "cuốn" theo những biến động của thị trường".
Bà Bích Thủy cho biết thêm HS cũng cần trang bị hiểu biết về thị trường lao động, cụ thể gồm những nhóm kỹ năng đang được doanh nghiệp tìm kiếm, xu hướng đang diễn ra trong các ngành (ví dụ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh), và những yêu cầu mới của từng ngành nghề. "Điều này không có nghĩa là chạy theo xu hướng, mà là hiểu rõ ngành mình chọn sẽ đòi hỏi điều gì để sớm chuẩn bị kỹ năng phù hợp và thích nghi tốt hơn trong tương lai", bà nói.
"Đặc biệt, HS không nên chọn ngành chỉ vì đang "hot". Lý do là thị trường lao động - việc làm đang chứng kiến nhiều biến động và thay đổi nhanh chưa từng có. Nhiều kỹ năng mới liên tục xuất hiện, trong khi một số kỹ năng lại giảm nhu cầu. Việc chọn ngành chỉ vì xu hướng đôi khi khiến các em theo đuổi thứ đang "nóng" hôm nay nhưng có thể bão hòa vào ngày mai. Ngược lại, nếu chọn ngành dựa trên thế mạnh nội tại, sự yêu thích và phù hợp bản thân, các em sẽ có năng lực học hỏi, thích nghi và chuyển đổi linh hoạt khi thị trường thay đổi", bà Bích Thủy nhấn mạnh.
Tư duy học tập suốt đời
Theo bà Bích Thủy, điều quan trọng để phát triển sự nghiệp bền vững là giữ cho mình tư duy học tập suốt đời. "Dù chọn ngành nào, các em vẫn cần chủ động cập nhật xu hướng, bổ sung kỹ năng mới, đặc biệt là khả năng sử dụng công nghệ và AI một cách thông minh; đồng thời cần trau dồi kỹ năng chuyên môn lẫn kỹ năng mềm. Đây sẽ là "chìa khóa" giúp mỗi người duy trì được năng lực cạnh tranh bền vững trong tương lai nghề nghiệp", bà nói.
Tương tự, bà Nguyễn Thị Mỹ Hậu, Trưởng phòng Nhân sự Siêu Việt Group, Vieclam24h, lưu ý HS chọn ngành nghề cần dựa trên 3 yếu tố chính: năng lực cốt lõi và sở trường cá nhân, khả năng học tập suốt đời, mức độ bổ trợ giữa con người và công nghệ. "Thay vì đặt câu hỏi "AI có thay thế ngành này không?", HS và sinh viên nên đặt câu hỏi ngành này sẽ thay đổi như thế nào khi có AI, và mình có thể trở thành phiên bản nâng cấp ra sao?", bà Hậu khuyên.
Theo bà Hậu, với sinh viên mới tốt nghiệp 1 - 2 năm, khó khăn lớn nhất hiện nay là cạnh tranh ở nhóm công việc nền tảng. Khi AI có thể hỗ trợ làm những phần việc cơ bản, doanh nghiệp kỳ vọng nhân sự trẻ phải tạo ra giá trị nhanh hơn trước. Điều này khiến nhiều bạn cảm thấy áp lực vì khoảng cách giữa kiến thức học đường và yêu cầu thực tế ngày càng lớn. Tuy nhiên, cơ hội vẫn rộng mở với những bạn chủ động trang bị kỹ năng số và kỹ năng sử dụng AI, tích lũy kinh nghiệm thực tập sớm, xây dựng portfolio thay vì chỉ dựa vào bằng cấp và phát triển các kỹ năng khó thay thế như giao tiếp, tư duy phản biện, làm việc nhóm.
Bà Đặng Thị Phương Loan, Giám đốc thu hút nhân tài Công ty cổ phần MISA, nhấn mạnh sự cần thiết rèn luyện các kỹ năng nền tảng mà AI khó thay thế, như: tư duy phản biện, giao tiếp, làm việc nhóm, sáng tạo, giải quyết vấn đề, ngoại ngữ…; đồng thời chủ động học hỏi công nghệ, đặc biệt là kỹ năng sử dụng AI và công cụ số. "Sẵn sàng chuyển đổi, linh hoạt với thay đổi chọn ngành nhưng "mở cửa" cho việc học thêm kỹ năng mới, sẵn sàng thích nghi. Tìm hiểu thêm về các ngành nghề mới theo xu hướng ngày càng phổ biến như liên ngành, ví dụ kết hợp công nghệ với kinh tế, y tế, giáo dục, nghệ thuật…", bà lưu ý thêm.
Cơ hội vẫn rộng mở với những bạn chủ động trang bị kỹ năng số và kỹ năng sử dụng AI, tích lũy kinh nghiệm thực tập sớm, xây dựng portfolio thay vì chỉ dựa vào bằng cấp và phát triển các kỹ năng khó thay thế như giao tiếp, tư duy phản biện, làm việc nhóm. Ảnh: Nhật Thịnh
Cần khả năng thích ứng cao
PGS-TS Nguyễn Văn Vũ, Phó trưởng khoa Công nghệ thông tin Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM), cho rằng AI ảnh hưởng đến cấu trúc của nhiều ngành nghề. Một số loại công việc chịu tác động đáng kể như các tác vụ văn phòng sử dụng máy tính, sáng tạo nội dung cơ bản, lập báo cáo hay một phần công việc của luật sư. Tuy vậy, VN vẫn đang trong quá trình chuyển đổi số, nhu cầu về nhân lực còn tăng nên tác động của AI làm giảm nhu cầu lao động vẫn chưa quá lớn.
Nêu lời khuyên về lựa chọn ngành nghề, PGS Vũ cho rằng ngoài sở thích và năng lực, người học cũng cần quan sát thêm về xu hướng thị trường lao động. Bởi lẽ, những ngành nghề gắn nhiều với nội dung số, phạm vi công việc có thể sẽ bị thu hẹp. Người có năng lực tốt, kỹ năng và kinh nghiệm cao vẫn có cơ hội tìm được việc làm phù hợp nhưng những người còn lại có thể đối mặt với nguy cơ thất nghiệp. Do đó, khi đăng ký ngành học, thông số về chỉ tiêu tuyển sinh các ĐH cũng là một cơ sở tham khảo. "Tuy nhiên, sự thay đổi xu hướng ngành nghề là một quá trình lâu dài, người học cũng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để có khả năng chuyển hướng nhằm phù hợp với sự thay đổi. Người học cần phát huy năng lực, khả năng tự học và thích ứng cao thì không cần quá lo lắng", PGS Vũ nói.
Tiến sĩ Trương Thành Công, Trưởng khoa Khoa học dữ liệu Trường ĐH Tài chính - Marketing, cho hay AI chưa thay thế được yếu tố cảm xúc, góc nhìn, chiến thuật của con người trong xử lý công việc. AI có thể đưa ra được kịch bản, kế hoạch, báo cáo nhưng thực chất chỉ mang tính chất tổng hợp. Ví dụ, để xây dựng một bản kế hoạch cần nhiều yếu tố và AI không thể cân nhắc được tính nhân văn mà chỉ đơn thuần dựa vào dữ liệu, nên vẫn cần khả năng đưa ra quyết định của con người.
Thạc sĩ Võ Ngọc Nhơn, Phó giám đốc Trung tâm Tư vấn tuyển sinh Trường ĐH Công nghệ TP.HCM, khuyên: "Nếu vẫn chọn nghề theo kiểu thấy ngành này "nóng", lương cao thì dễ rơi vào bẫy đào thải sau 3 - 4 năm học ĐH. Do đó, các bạn cần có chiến lược chọn nghề phù hợp hơn trong tình hình mới. Hãy chọn những giá trị mà AI khó xâm nhập, đó là sự thấu cảm, đạo đức và ra quyết định trong điều kiện thiếu dữ liệu, sự khéo léo của đôi tay và xử lý tình huống thực tế. Điều doanh nghiệp tìm kiếm là nhân sự có khả năng thích ứng thực tế, sử dụng AI dưới góc độ ra lệnh và kiểm soát rủi ro. Do đó, bên cạnh việc nắm vững kiến thức chuyên môn, cần phải tích cực và chủ động nghiên cứu phương pháp áp dụng AI".
Theo Hà Ánh - Mỹ Quyên/ Thanh niên