Theo Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, muốn giảm áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm, cần giải quyết từ những nguyên nhân căn bản của hệ thống, trước hết là bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng chất lượng giáo dục. Cùng với đó, ngành Giáo dục đang thúc đẩy ứng dụng AI, xây dựng nền tảng giáo dục thông minh và chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu, mục tiêu và kết quả.
Ngày 28/8, tại tọa đàm chuyên đề “Những nội dung cốt lõi, chiến lược trong giáo dục, đào tạo và định hướng thông tin các vấn đề nóng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo”, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn chia sẻ về những giải pháp ngành Giáo dục đang triển khai nhằm giảm áp lực tuyển sinh lớp 10, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dạy và học và đổi mới quản trị giáo dục. Tọa đàm do Văn phòng Đảng ủy Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với nhóm chuyên gia Ban Chỉ đạo 35 Thông tấn xã Việt Nam tổ chức.
Áp lực thi lớp 10 bắt nguồn từ thiếu trường, lớp
Đề cập áp lực tuyển sinh lớp 10, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng đây không phải vấn đề xảy ra đồng đều ở mọi địa phương. Áp lực chủ yếu tập trung tại các thành phố lớn, đô thị và khu vực có dân số tăng nhanh, trong khi hệ thống trường lớp chưa phát triển kịp.
Khi số lượng chỗ học không đáp ứng nhu cầu, học sinh phải cạnh tranh để có cơ hội vào trường. Sự cạnh tranh này kéo theo nhiều hệ lụy như gia tăng áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực.
Theo Bộ trưởng, muốn xử lý vấn đề một cách căn cơ, trước hết phải từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên, đồng thời thu hẹp khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các cơ sở.
Khi năng lực đáp ứng của hệ thống phù hợp hơn với nhu cầu học tập, sức ép cạnh tranh vào lớp 10 sẽ giảm. Học sinh có thể tiếp cận trường học thuận tiện hơn, gần nơi cư trú và phù hợp với nhu cầu học tập.
“Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận chỗ nọ, chỗ kia sẽ giảm rất nhiều”, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nói.
Phân luồng không nên trở thành “rào chắn”
Một vấn đề khác được Bộ trưởng đề cập là cách thức phân luồng học sinh sau THCS. Theo ông, phân luồng là chủ trương đúng, bởi mỗi học sinh có năng lực, sở trường và sở thích khác nhau, cần được tạo điều kiện lựa chọn hướng đi phù hợp.
Tuy nhiên, có thời điểm việc phân luồng được triển khai theo hướng khá cứng nhắc, trong đó có việc hạn chế chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10, đặc biệt là lớp 10 công lập, nhằm định hướng một bộ phận học sinh sang giáo dục nghề nghiệp.
Trong khi tâm lý xã hội vẫn coi học THPT là lựa chọn chủ yếu, việc giảm chỉ tiêu lại khiến mức độ cạnh tranh tăng lên. Hệ quả là áp lực thi cử, học thêm và dạy thêm cũng gia tăng.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng mục tiêu cần hướng tới là phổ cập THPT và tương đương, bao gồm THPT, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên ở trình độ tương đương. Do đó, phân luồng không nên được thực hiện bằng cách thu hẹp cơ hội học THPT, mà cần tạo ra các lựa chọn đủ chất lượng để học sinh và gia đình có thể chủ động lựa chọn.
Muốn học sinh lựa chọn giáo dục nghề nghiệp, điều quan trọng là phải nâng chất lượng và tăng sức hấp dẫn của con đường này, thay vì tạo ra những hạn chế đối với cơ hội học tiếp THPT.
AI vào trường học: Không để công nghệ làm thay việc học
Về việc đưa AI vào giáo dục, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng cần tiếp cận theo hai hướng song song: sử dụng AI để hỗ trợ quá trình dạy và học, đồng thời giúp học sinh hình thành kiến thức và năng lực sử dụng công nghệ này.
Thực tế thời gian qua cho thấy nhiều trường phổ thông đã chủ động ứng dụng AI. Bộ GD-ĐT cũng xây dựng khung năng lực số, khung giáo dục AI và triển khai các hoạt động đào tạo, tập huấn.
AI đang được nhiều giáo viên sử dụng trong những công việc như hỗ trợ soạn bài, thiết kế bài học và phục vụ giảng dạy. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, điều đáng quan tâm hơn là khả năng sử dụng AI của học sinh sao cho hiệu quả, có kiểm soát và có trách nhiệm.
Trước sự phát triển nhanh của công nghệ, việc học và sử dụng AI là xu hướng không thể né tránh. Cách tiếp cận được Bộ trưởng nêu là “học thông qua dùng và dùng để học; học để dùng tốt hơn”. Nhưng AI cũng có mặt trái. Nếu không được hướng dẫn, học sinh có thể phụ thuộc vào công nghệ, giao cho AI thực hiện những nhiệm vụ vốn cần các em tự suy nghĩ, phân tích và giải quyết.
Khi đó, công nghệ có thể tác động ngược đến quá trình hình thành tư duy - một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục. Vì vậy, AI cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, không thay thế hoạt động học tập và tư duy của học sinh. Các em cần được hướng dẫn cách dùng AI để tìm hiểu kiến thức, đặt câu hỏi, phát triển tư duy và năng lực giải quyết vấn đề, thay vì sử dụng công nghệ để làm thay bài học.
Nền tảng giáo dục thông minh sẽ đóng vai trò như “gia sư”
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, Bộ GD ĐT đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Trước mắt, nền tảng sẽ được thử nghiệm ở một số môn học và phạm vi phù hợp, sau đó đánh giá, hoàn thiện trước khi mở rộng. Điểm khác biệt được đặt ra là nền tảng giáo dục thông minh không chỉ đơn thuần trả lời câu hỏi như những công cụ AI thông thường. Hệ thống được định hướng vừa cung cấp kho tri thức, vừa hỗ trợ học trực tuyến và đóng vai trò như một “gia sư” đồng hành cùng học sinh. Khi học sinh đưa ra câu hỏi, hệ thống không nhất thiết cung cấp ngay đáp án mà có thể gợi ý cách tiếp cận, hướng tìm hiểu và hỗ trợ người học từng bước tự tìm ra lời giải.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng nếu AI chỉ đưa ra đáp án ngay lập tức, công nghệ có thể làm ảnh hưởng đến quá trình học tập. Mục tiêu quan trọng hơn là “dạy cho học trò học”, giúp các em phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.
Trước mắt, nền tảng giáo dục thông minh quốc gia sẽ được triển khai với Toán và Tiếng Anh, sau đó mở rộng sang các môn khác.Nội dung được đưa lên nền tảng phải bám sát chương trình giáo dục phổ thông, bảo đảm tính chính xác, tin cậy và được kiểm soát chất lượng.
Bộ GD-ĐT đồng thời định hướng xây dựng bộ tiêu chuẩn để doanh nghiệp, tập đoàn có thể phát triển các nền tảng đáp ứng yêu cầu quốc gia, qua đó huy động thêm nguồn lực xã hội tham gia cung cấp dịch vụ giáo dục số.
Chuyển từ quản lý quy trình sang quản trị bằng kết quả
Không chỉ thay đổi cách dạy và học, ngành Giáo dục cũng đang hướng tới đổi mới phương thức quản trị. Theo đó, trọng tâm sẽ chuyển dần từ quản lý nặng về quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết Bộ GD-ĐT đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục - đào tạo quốc gia, dự kiến ban hành trong tháng 9.
Bộ chỉ số gồm ba nhóm: chỉ số phát triển giáo dục, đào tạo quốc gia; chỉ số phát triển giáo dục địa phương; và chỉ số phát triển giáo dục đại học. Các chỉ số sẽ được sử dụng để đánh giá thực chất sự phát triển của giáo dục, tương tự cách sử dụng các chỉ tiêu trong đánh giá phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn dữ liệu chủ yếu được lấy từ cơ sở dữ liệu ngành, với những thông số cụ thể như số học sinh/lớp, số giáo viên đạt chuẩn/số học sinh và các điều kiện bảo đảm chất lượng.
Trên cơ sở mục tiêu và bộ chỉ số, kết quả thực hiện của từng địa phương sẽ được theo dõi và đánh giá bằng các chỉ số cụ thể.
Thay vì kiểm soát chặt từng quy trình, cơ quan quản lý sẽ tập trung vào kết quả. Địa phương được chủ động lựa chọn giải pháp, cách thức sử dụng nguồn lực để hoàn thành mục tiêu, đồng thời phải gắn với trách nhiệm giải trình.
Một nền tảng dữ liệu dùng chung cho quản trị giáo dục
Để hỗ trợ phương thức quản trị mới, Bộ GD-ĐT đang hoàn thiện nền tảng số quản trị giáo dục quốc gia.
Theo Bộ trưởng, hiện các địa phương sử dụng nhiều phần mềm và nền tảng khác nhau, khiến việc kết nối và khai thác dữ liệu gặp khó khăn. Nền tảng chung được định hướng phục vụ cả cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý trên một hệ thống thống nhất, cho phép theo dõi các chỉ số từ cấp địa phương đến từng trường học.
Đối với giáo dục đại học, phương thức quản trị dựa trên mục tiêu và kết quả cũng sẽ được triển khai theo hướng phù hợp với sứ mạng, mục tiêu và đặc điểm riêng của từng cơ sở.
Kết quả thực hiện nhiệm vụ sẽ gắn với trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cũng như cơ chế phân bổ, ưu tiên nguồn lực.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, việc Nhà nước ưu tiên nguồn lực cho một cơ sở giáo dục không đồng nghĩa với quyền lợi mặc nhiên. Nguồn lực cần đi cùng kết quả thực hiện nhiệm vụ và hiệu quả đạt được.
Theo định hướng này, bộ chỉ số và nền tảng quản trị dựa trên dữ liệu được kỳ vọng tạo chuyển biến trong quản lý giáo dục: xác định rõ mục tiêu, đo lường kết quả, tăng quyền chủ động trong tổ chức thực hiện và đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình về hiệu quả cuối cùng.