Gần chục năm qua, cứ bước sang học kì II lớp 12, một kịch bản quen thuộc lặp lại: học sinh, phụ huynh căng mình trước các kì thi riêng do các cơ sở giáo dục đại học (ĐH) tổ chức. Hệ thống tuyển sinh ĐH dần hình thành mùa thi thứ hai, âm thầm nhưng khốc liệt...
Toát mồ hôi vì đăng kí thi
Sau nhiều năm triển khai, những bất cập của việc tổ chức các kì thi riêng không còn là hiện tượng cá biệt, mà trở thành vấn đề mang tính cấu trúc. Tuy nhiên, đến nay, vẫn chưa có giải pháp rõ ràng để xử lí tận gốc. Chị N.T.T, trú tại phường Hoàng Mai (Hà Nội) đầy bức xúc khi kể lại hành trình đăng kí thi đánh giá năng lực năm 2026 cho con trai. Chưa tính đến việc ôn luyện hay thi cử, mà chỉ riêng khâu đăng kí dự thi, chị T nhận thấy không khác gì một “cuộc chiến”.
Rút kinh nghiệm từ người cháu thi năm trước, chị T. đưa con ra quán internet từ rất sớm, đến trước thời điểm mở cổng đăng kí gần hai tiếng. Địa điểm thi đã được giáo viên chủ nhiệm của con định hướng trước dựa trên vị trí từ nơi ở đến nơi thi. Lần đầu tiên, chị khuyến khích con đến quán net một cách hợp pháp, với lí do rất rõ ràng: đường truyền tại nhà không đủ mạnh, dễ “rớt” giữa chừng. Thực tế chứng minh nỗi lo không thừa. Quán internet gần nhà gần như kín chỗ, gần như 100% khách đều là phụ huynh, học sinh đến để đăng kí thi.
Khi cổng đăng kí mở, hai mẹ con chia nhau thao tác trên hai máy tính. Máy này “văng”, lập tức chuyển sang máy kia. Đường truyền có lúc quay “mòng mòng”, có lúc đứng hình hoàn toàn. Sau 30 phút, thí sinh và phụ huynh mới chỉ dừng lại ở những bước đầu tiên của quy trình đăng kí. Sau một tiếng vật vã và gọi điện “cầu cứu” người thân có kinh nghiệm, việc đăng kí mới hoàn tất. Niềm vui lớn nhất không phải là đăng kí xong, mà… chọn được ca thi và địa điểm thi mong muốn.
Ở góc khác của quán, không ít học sinh vẫn loay hoay. Có em buột miệng kêu lên: “Cô ơi cứu cháu”. Nhưng ngay cả những phụ huynh vừa đăng kí thành công cũng không biết phải “cứu” bằng cách nào.
Những câu chuyện như vậy không hiếm. Trên các nhóm phụ huynh với hàng trăm nghìn thành viên, không khí những ngày mở cổng đăng kí thi được mô tả bằng những từ chung nhất: căng thẳng, hồi hộp, kịch tính. Người “toát mồ hôi”, người thì ví cảm giác “nóng hơn cả săn sale”. Có phụ huynh kể lại khoảnh khắc ôm nhau mừng rơi nước mắt với một gia đình xa lạ khi vừa kịp đăng kí thành công cho con họ nhờ dùng chung đường truyền.
Thí sinh tìm hiểu thông tin tuyển sinh hằng năm. Ảnh: DƯƠNG TRIỀU
Sau một ngày mở cổng, hệ thống của ĐH Quốc gia Hà Nội ghi nhận khoảng 92.000 lượt thí sinh đăng kí dự thi đánh giá năng lực năm 2026. Con số này phần nào phản ánh sức hút ngày càng lớn của kì thi riêng trong bức tranh tuyển sinh ĐH. Nhưng đồng thời, cũng cho thấy áp lực khổng lồ đang dồn lên một hệ thống vốn không được thiết kế để thay thế hoàn toàn kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Cuối tháng 1, kì thi đánh giá tư duy của ĐH Bách khoa Hà Nội đợt 1 có trên 17.000 thí sinh tham gia.
Trăm hoa đua nở
Ghi nhận cho thấy, năm nay có thêm một số kì thi riêng bên cạnh các kì thi đã tổ chức từ những năm trước (thi đánh giá năng lực của 2 ĐH Quốc gia, thi đánh giá tư duy của ĐH Bách khoa Hà Nội, kì thi đánh giá trên máy tính (V-SAT), thi đánh giá năng lực của Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, bài thi đánh giá của Bộ Công an) như kì thi đánh giá năng lực của Trường ĐH Sư phạm Hà Nội II, kì thi đánh giá năng lực của Bộ Quốc phòng.
Về nguyên tắc, việc đa dạng hóa phương thức tuyển sinh là chủ trương đúng, nhằm trao quyền tự chủ cho các trường ĐH, giảm phụ thuộc vào một kì thi duy nhất. Tuy nhiên, khi mỗi trường, mỗi nhóm trường tổ chức một kì thi riêng, với lịch trình, cấu trúc, cách đăng kí khác nhau, gánh nặng lại chuyển gần như toàn bộ sang phía thí sinh và gia đình.
Trước sự bùng nổ của các kì thi riêng, TS Phạm Hiệp, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao tri thức, Trường ĐH Thành Đô cho rằng, vai trò của Bộ GD&ĐT không chỉ là định hướng, mà cần được xác lập rõ ràng ở vị trí thiết kế luật chơi, điều tiết rủi ro và bảo vệ công bằng cho người học. Ông Hiệp đề xuất Bộ GD&ĐT cần ban hành bộ tiêu chuẩn, tiêu chí tổ chức kì thi riêng từ cơ sở vật chất, điều kiện tổ chức đến nội dung thi. Cơ sở giáo dục ĐH không đảm bảo tiêu chí, không được tổ chức thi riêng.
Học sinh lớp 12 hiện không chỉ học chương trình phổ thông, mà còn phải tính toán chiến lược thi cử, nên thi bao nhiêu kì thi riêng, đăng kí trường nào, thời điểm nào... Phụ huynh, trong vai trò hậu cần, buộc phải tham gia sâu vào quá trình này, từ tìm hiểu thông tin, chuẩn bị kĩ thuật, đến trực tiếp ngồi canh máy tính như một nhân viên tuyển sinh bất đắc dĩ.
Điều đáng lo ngại là sự bất bình đẳng đang dần bộc lộ. Những gia đình có điều kiện về công nghệ, thông tin, mối quan hệ thường có lợi thế hơn. Trong khi học sinh ở vùng nông thôn, miền núi, nơi hạ tầng internet còn hạn chế, sẽ gặp khó khăn gấp bội, ngay từ khâu đăng kí, chưa nói đến việc di chuyển để dự thi ở các thành phố lớn.
Nếu không có sự điều tiết kịp thời, hệ thống thi riêng rất dễ trượt khỏi mục tiêu ban đầu là đánh giá năng lực, để trở thành một cuộc đua kĩ thuật, logistics và tâm lí. Đã đến lúc cơ quan quản lí cần nhìn thẳng vào thực tế, không thể để mỗi mùa tuyển sinh trở thành cuộc thử sức của phụ huynh và học sinh trước những rủi ro mang tính hệ thống. Việc chuẩn hóa, liên thông, thậm chí giới hạn số lượng kì thi riêng là những phương án cần được bàn thảo nghiêm túc, thay vì chỉ dừng ở việc khuyến khích hay định hướng.
Theo Nghiêm Huê/ tienphong.vn