Một đồng nghiệp của tôi, giảng viên ngành dịch thuật tại một trường đại học ở Việt Nam, thở dài: 'Mỗi lần được giao bài, sinh viên chỉ việc dán đề vào ChatGPT rồi nộp kết quả'.
Ảnh minh họa
Tuần trước, trong một buổi cà phê, một đồng nghiệp của tôi, giảng viên ngành dịch thuật tại một trường đại học ở Việt Nam, thở dài: "Trước đây tôi rất yêu việc dạy dịch. Nhưng bây giờ, mỗi lần được giao bài, sinh viên chỉ việc dán đề vào ChatGPT rồi nộp kết quả. Tôi gần như không thể đưa ra phản hồi gì nữa".
Nghịch lý: Tri thức và kỹ năng không còn khan hiếm nhưng học phí lại tăng
Câu chuyện ấy không phải cá biệt về dạy dịch thuật. Nó phản ánh nỗi bất an ngày càng lan rộng trong giới giáo dục khi các công cụ AI như ChatGPT, DeepL đang làm đảo lộn nhiều mô hình đào tạo, nhất là đại học, vốn tồn tại suốt nhiều thập niên.
Trong nhiều thế kỷ, đại học vận hành dựa trên một giả định rất đơn giản: tri thức và kỹ năng là khan hiếm. Muốn có tri thức và kỹ năng, người học phải trả học phí, đến lớp, đọc sách, làm bài, và cuối cùng nhận được một tấm bằng.
Tấm bằng là thứ vừa cung cấp kiến thức, vừa chứng nhận năng lực cho thị trường lao động.
Nhưng hôm nay, AI có thể giải thích, tổng hợp, dịch thuật, viết lách chỉ trong vài giây với chi phí gần như bằng 0. Nghịch lý thay, trong khi tri thức và kỹ năng không còn khan hiếm và đang giảm giá, học phí đại học lại ngày càng tăng.
Thị trường lao động phản ứng nhanh hơn nhà trường. Ở Anh, số việc làm dành cho sinh viên mới tốt nghiệp giảm khoảng 33% trong năm qua, mức thấp nhất trong bảy năm, phần lớn do doanh nghiệp sử dụng AI để tự động hóa vị trí entry-level (cấp độ công việc dành cho người chưa có hoặc chỉ có ít kinh nghiệm) và cắt giảm chi phí.
Ở Mỹ, hơn 27 bang đã loại bỏ hoặc giảm yêu cầu bằng đại học đối với hàng loạt vị trí công quyền, nhằm mở rộng nguồn nhân tài và đối phó với tình trạng thiếu lao động cũng như "degree inflation" (lạm phát bằng cấp, tức xu hướng yêu cầu trình độ học vấn cao hơn cho những công việc trước đây chỉ yêu cầu trình độ thấp hơn).
Doanh nghiệp đang định giá lại lao động khi AI thay thế được ngày càng nhiều công việc lặp lại, có thể mã hóa mà vốn là lãnh địa của lớp cử nhân trẻ.
Tại Việt Nam, sự chuyển dịch do AI đang thể hiện rõ trong các lĩnh vực dịch vụ khách hàng và tiếp thị, với chatbot và tool AI thay thế dần vị trí cơ bản.
Trong khi nhiều chương trình đại học vẫn dạy các kỹ năng thủ công như viết nội dung hay quản trị cộng đồng, doanh nghiệp đã nhanh chóng thay thế các vị trí thực tập sinh và nhân viên mới bằng hệ thống AI, ưu tiên tuyển dụng những người biết điều khiển AI để nâng cao hiệu suất.
Tuy nhiên, không phải mọi loại tri thức, kỹ năng đều mất giá như nhau. Những lĩnh vực có thể chuẩn hóa và quy trình hóa, như luật, kế toán, hành chính, kỹ thuật vận hành, dịch thuật, đang chịu tác động mạnh nhất.
Tôi và nhiều đồng nghiệp trong ngành dịch thuật trải nghiệm điều này rất rõ. Tôi đã mất nhiều khách hàng quốc tế thường thuê dịch hợp đồng, văn bản mẫu vì những công việc ấy giờ đây AI xử lý nhanh và rẻ hơn.
Nhưng tôi vẫn còn những dự án khác như hiệu đính bản dịch từ Chat GPT, tìm kiếm và phân tích các nhóm bệnh nhân để thử nghiệm bảng hỏi về sức khỏe do AI dịch rồi so sánh phản hồi giữa các nhóm đối tượng, điều chỉnh ngôn ngữ cho phù hợp từng bối cảnh văn hóa.
Đó là những công việc đòi hỏi phán đoán, kinh nghiệm và sự thấu cảm, những năng lực mà AI, ít nhất ở thời điểm này, chưa thể thay thế.
Một người bạn tôi làm kiến trúc cũng có trải nghiệm tương tự. Phần mềm và AI có thể hỗ trợ rất nhanh các bản vẽ tiêu chuẩn. Nhưng khi dự án phải cân bằng giữa con người, cảnh quan, văn hóa, ngân sách và luật pháp, vai trò của kiến trúc sư trở nên quyết định. Không thuật toán nào "đọc" được con người và bối cảnh như người làm nghề lâu năm.
AI tiến gần đến "con người"
Những câu chuyện ấy cho thấy một ranh giới ngày càng rõ: AI thay thế tốt những gì lặp lại, tiêu chuẩn hóa; nhưng càng tiến gần đến con người, đến bối cảnh, cảm xúc, đạo đức và trách nhiệm xã hội, vai trò của con người càng không thể thay thế.
Và chính tại đây, câu chuyện không còn thuộc riêng dịch thuật hay kiến trúc, mà chạm thẳng vào một thiết chế trung tâm của xã hội tri thức: đại học.
Nếu một bài kiểm tra mà AI cũng có thể đạt điểm cao thì việc tiếp tục dạy và thi theo cách cũ chỉ khiến nhà trường tự làm "mất giá"? Giá trị của đại học hôm nay không còn nằm chủ yếu ở việc truyền đạt kiến thức, mà ở việc giúp người học hình thành tư duy, phán đoán và bản lĩnh trí tuệ.
Thế nhưng thực tế ở Việt Nam cho thấy dù không phải là tất cả, nhiều chương trình vẫn đang dạy và đánh giá theo lối cũ: ghi chép - học thuộc - làm bài theo khuôn - thi theo "đáp án mẫu".
Trong bối cảnh AI, cách dạy ấy bộc lộ giới hạn rất rõ. Một báo cáo nhóm có thể hoàn thành trong một buổi tối với AI; một bài thuyết trình có thể dựng trong vài phút; thậm chí lập luận và dẫn chứng cũng có thể được "chuẩn bị hộ". Nếu đánh giá chỉ đo khả năng tái hiện nội dung, thì người học càng có nhiều công nghệ, họ càng ít phải suy nghĩ bằng chính năng lực của mình.
Tất nhiên cũng đã có những chuyển động tích cực. Ở một số chương trình tiên tiến, sinh viên được yêu cầu phân tích đầu ra của AI, so sánh các quan điểm, bảo vệ lập luận trước phản biện, làm dự án gắn với vấn đề thật và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Các trường này đang dẫn đầu trong việc tích hợp AI vào giảng dạy, tổ chức đào tạo giáo viên về AI và phát triển chương trình nhấn mạnh kỹ năng sử dụng công cụ AI. Nhưng những cách làm này vẫn còn rải rác, phụ thuộc vào từng giảng viên hoặc trường, chưa trở thành định hướng nhất quán của hệ thống.
Điều đáng suy nghĩ không phải là AI có "làm khó" đại học hay không, mà là: đại học Việt Nam có đủ nhanh để dịch chuyển từ dạy kiến thức sang nuôi dưỡng tư duy và bản lĩnh con người - với sự đồng hành của AI như một công cụ mạnh mẽ đồng hành cùng người học, và người lao động hay không.
Theo TS Phạm Hòa Hiệp/ Tuổi trẻ